HỌ TÔ HUYỆN YÊN KHÁNH, TỈNH NINH BÌNH


                Trung tâm Văn hóa huyện Yên Khánh (Ảnh TL)

          Ở tỉnh Ninh Bình, người mang Họ Tô không nhiều. Song, con cháu Họ Tô sống rải rác ở tất cả tám huyện, thành phố, thị xã trong tỉnh. Tuy nhiên, nơi con cháu Họ Tô sống tập trung nhất là hai huyện Yên Khánh và Gia Viễn.

          Họ Tô huyện Yên Khánh có mặt ở đất Ninh Bình, đến nay đã được 15 đời, ước chừng gần 400 năm. Song thật đáng tiếc, gia phả gốc và những hoành phi, câu đối, đồ thờ tự cổ của các chi họ hầu hết đã bị thất lạc và hư hỏng trong thời kỳ Pháp thuộc. Vì vậy, không còn ghi chép nào và không còn ai nhớ được cụ Thủy tổ của các chi Họ Tô huyện Yên Khánh tên là gì, từ đâu đến và đến đây chính xác vào thời gian nào.

          Sau qúa trình tìm hiểu nhiều năm từ các cụ cao niên trong dòng họ, qua các bản gia phả được biên soan lại sau này của các nhánh Họ Tô trong huyện… Chúng tôi đã chắp nối lại và bước đầu có thể giới thiệu về Họ Tô huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình như sau:

          Cách đây khoảng 400 năm, khi vùng bãi bồi Yên Khánh được khai khẩn, chiêu dân, lập ấp… có hai vợ chồng một người Họ Tô đã về sinh cơ, lập nghiệp trên đất làng Vân Lai (thuộc xã Khánh Vân) huyện Yên Khánh bây giờ - xưa kia còn có các tên Yên Ninh, Yên Khang, thuộc phủ Trường Yên. Ông bà sinh được ba người con trai, sau khi các con trưởng thành, ông bà cho các con đi sinh cơ, lập nghiệp ở ba nơi khác nhau trong vùng.

          Người con cả là Tô Nghĩa Minh đi mở đất, lập nghiệp tại xóm Thượng (nay thuộc xã Khánh Lợi, huyện Yên Khánh – cách làng Vân Lai khoảng 2km), nay trở thành chi Cả. Nhà thờ gốc của chi họ vẫn còn giữ được cùng với một số bài vị, đồ thờ tự cổ, trong đó có bản sắc phong của vua Lê Hiển Tông (năm Cảnh Hưng thứ 7 - 1746) cho cụ Tô Văn Quyền vì đã có công giúp vua dẹp loạn ở Thanh Hóa. Con cháu của chi Cả sinh sống chủ yếu ở xã Khánh Lợi, một bộ phận di cư lập nghiệp tại xã Khánh Nhạc (huyện Yên Khánh).

          Người con trai thứ hai là Tô Phúc Tín đi sinh sống, lập nghiệp tại làng Hương Dự (nay là xóm Hương, xã Khánh Hội, huyện Yên Khánh – cách làng Vân Lai chừng 4km). Nhà thờ chi Hai được xây dựng từ lâu đời tại làng Hương Dự, nhưng đến những năm 70 của thế kỷ trước, do hư hỏng đã không được sửa chữa mà lại bị tháo dỡ, song may mắn một số đồ thờ, bát hương, bài vị cổ vẫn được giữ lại. Đến năm 1995, nhà thờ được con cháu trong họ xây dựng trên nền đất cũ. Con cháu của chi Hai hiện nay chủ yếu sinh sống tại xã Khánh Hội. Khoảng thế kỷ 19 và sang đầu thế kỷ 20, hai nhánh của chi đi khai hoang vùng đất bãi bồi ven biển và sinh cơ lập nghiệp tại xã Khánh Thùy - Khánh Mậu - Yên Khánh (trước đây cùng nằm trong một xã chung là xã Cống Thủy) và một số xã phía Đông – Bắc huyện Kim Sơn. Một số nhánh của chi Hai đã xây dựng được nhà thờ riêng để thờ tự Tổ tiên. Theo một bản gia phả được lập từ năm Tự Đức thứ 32 (1880) còn lưu giữ tại một nhánh của chi họ thì cuối thế kỷ 19 có một nhánh của chi này đã chuyển vào Thanh Hóa sinh cơ lập nghiệp, nhưng không ghi rõ tại địa phương nào và nay cũng không còn liên lạc được.

          Người con trai út thì không còn ai nhớ được tên đã ở lại Vân Lai (xã Khánh Vân) với bố mẹ và hình thành chi Ba của Họ Tô Yên Khánh. Chi Ba được thờ phụng cụ Thủy tổ của dòng họ. Con cháu chi Ba hiện đang sinh sống hầu hết ở xã Khánh Vân. Mộ cụ Thủy tổ hiện nay được an táng tại chùa Vân – Pháp Vân Tự. Nhà thờ chi họ bị hư hỏng trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, được xây dựng lại tại làng Vân Lai (thuộc xóm 1, Vân Tiến, xã Khánh Vân) vào cuối thập niên 90 thế kỷ trước để thờ phụng Tổ tiên, nhưng đáng tiếc là bài vị các bậc tiền nhân và đồ thờ, câu đối cổ bị thất lạc hết, không còn gì.

          Từ khi cụ Thủy tổ về khai cơ lập nghiệp trên vùng đất phù sa trù phú này đến nay, các đời con cháu Họ Tô không ngừng phát triển, số lượng ngày càng đông đúc, phạm vi sống ngày càng mở rộng. Theo số liệu thống kê sơ bộ của các chi họ, ước tính con cháu Họ Tô của các chi Họ Tô Yên Khánh hiện nay có khoảng 600 hộ, hơn 2000 nhân khẩu, gần 900 đinh.

          Phần lớn con cháu, chắt Họ Tô Yên Khánh hiện nay sinh sống tại các xã Khánh Vân, Khánh Lợi, Khánh Hội, Khánh Thủy, Khánh Nhạc, Khánh Mậu huyện Yên Khánh; nhưng cũng có không ít người rời quê hương đi sinh sống lập nghiệp tại nhiều địa phương trên cả nước, trong đó có cả những người vì lý do đi làm ăn, học tập, công tác… đã ở lại gắn bó với những miền đất mới như quê hương thứ 2 của mình, có cả một số người định cư ở nước ngoài.

          Các thế hệ Họ Tô Yên Khánh có nhiều người hy sinh, cống hiến xương máu và sức lực cho sự nghiệp giữ nước và dựng nước.

          Dưới thời vua Lê Hiển Tông (niên hiệu Cảnh Hưng thứ 7 - 1746), cụ Tô Văn Quyền là người thuộc chi Cả Khánh Lợi đã được vua ban sắc phong vì có công dẹp loạn ở Thanh Hóa (Bản sắc phong đến nay vận còn giữ được).

          Qua hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, con cháu Họ Tô Yên Khánh có hơn 200 người đi bộ đội, 22 người là liệt sĩ, một Bà mẹ Việt Nam Anh hùng; nhiều người là sĩ quan lực lượng vũ trang.

          Trong sự nghiệp xây dựng Tổ quốc, hàng trăm con, cháu, chắt Họ Tô Yên Khánh đã tiếp bước cha ông, chăm chỉ học tập, rèn luyện trở thành cán bộ khoa học, cử nhân, bác sĩ, kỹ sư… đang tích cực cống hiến cho quê hương trên mọi miền đất nước. Nhiều người trở thành cán bộ lãnh đạo các cơ quan Đảng, Nhà nước tại tỉnh Ninh Bình hoặc doanh nhân trong hoạt động kinh tế.

          Ông Tô Xuân Toàn (Chi Ba Khánh Vân) – nguyên Ủy biên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Ninh Bình.

          Ông Tô Như Hoạt (Chi Hai Khánh Hội) – nguyên Tỉnh ủy biên, Phó chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh Ninh Bình.

          Ông Tô Văn Động (Chi Hai Khánh Hội) – nguyên Tỉnh ủy viên, Giám đốc sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Ninh Bình.

          Ông Tô Văn Từ (Chi Ba Khánh Vân) – Tỉnh ủy viên, Bí thư Huyện ủy Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình.

          Ông Tô Quốc Việt (Chi Hai Khánh Hội) – Phó chánh Văn phòng Đoàn đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân tỉnh Ninh Bình.

          Ngoài ra còn nhiều người đi công tác, đi làm ăn xa ở các địa phương trong và ngoài nước, đã thành đạt nhưng do chưa có đủ thông tin nên chưa thể liệt kê.

          Tô Văn Thịnh