Thân thế huyền thoại, giai thoại "Tứ đồng" và đạo lý cội nguồn họ Tô

Ngược dòng lịch sử về thế kỷ XIV dưới triều Trần, di tích Đền Thượng Lao là nơi phụng thờ hai anh em đại khoa kiệt xuất: Bảng nhãn Lê Hiến Giản và Tiến sĩ Lê Hiến Tứ. Ít ai biết rằng, gốc tích hai ông chính là hai người cháu đời thứ 6 của Đức Thái sư Tô Hiến Thành nổi tiếng trung trinh. Cha hai ông là Tô Hiến Chương (quan tại Gia Viễn, Ninh Bình), vì né tránh mưu sát đã đổi tên thành Tô Hiến Thái rồi về ở ẩn tại làng Thượng Lao, lấy bà Lê Thị Nga làm nghề dệt vải. Sau khi đến động Hương Tích cầu tự, ngày 12 tháng 2 năm Ất Dậu (1345), bà sinh đôi hai người con trai khôi ngô tuấn tú, vì hiếm muộn nên cho con mang họ mẹ là họ Lê và đặt tên chung là "Đồng". Người anh sau đặt tên là Lê Hiến Phủ, người em là Lê Hiến Tứ. Hai ông đã làm rạng danh kiệt xuất cho cả hai dòng họ Tô - Lê.

Tháng 2 năm Giáp Dần (1374), Thượng hoàng Trần Nghệ Tông mở khoa thi Đình tại cung Trùng Hoa (Thiên Trường). Vì kiêng tên húy của Thượng hoàng (Trần Phủ), Lê Hiến Phủ đổi tên thành Lê Hiến Giản. Tại khoa thi này, Lê Hiến Giản đỗ Bảng nhãn, còn Lê Hiến Tứ đỗ Tiến sĩ. Lịch sử khoa bảng Việt Nam và lòng dân tôn kính ghi nhận hai ông với giai thoại "Tứ đồng" kỳ diệu có một không hai: Đồng sinh (cùng sinh một ngày), Đồng khoa (cùng đỗ một khoa thi), Đồng liêu (cùng làm quan một triều) và Đồng tử (mất cùng một ngày 12 tháng Chạp năm 1385 và 1386).

Sự nghiệp văn võ toàn tài và cống hiến "Khơi dòng - Dẫn thủy - Khai điền"

Bước chân vào chốn quan trường, Lê Hiến Giản được triều đình bổ nhiệm giữ chức Thị lang Đại học sĩ Tri thẩm hình viện trông coi pháp luật. Lê Hiến Tứ làm Hạ đại phu, được điều đi trấn thủ Cao Bằng, dẹp giặc vùng Quảng Nguyên (Quảng Ninh) được phong Trung lang tướng, rồi đánh dẹp giặc Chiêm Thành ở biên giới Tây Nam được phong Trần Nam tướng quân. Hai ông còn cùng cầm quân đánh bại quân Chiêm Thành tại đồn Thạch Kiều, Y Mang (năm 1377). Ngoài ra, Lê Hiến Giản khi trấn thủ phủ Thiên Trường còn có công lớn trong việc chuyển cư, lấn biển khai phá đất hoang vùng Giao Thủy, Xuân Trường ngày nay.

Dù giữ chức vị đại thần triều đình, hai ông luôn hướng về quê hương với tinh thần "lấy dân làm gốc". Để ghi nhớ công ơn thầy dạy học là Trạng nguyên Đào Toàn Bân (người làng Cổ Lễ), hai ông cho đào dòng Đào giang nối từ sông Hồng (Cổ Lễ) chảy qua Nam Trực, Trực Ninh đổ vào sông Ninh Cơ tại cửa Bà Nữ cho thuyền bè đi lại. Đồng thời, hai ông cho đào con ngòi dẫn nước từ Đào giang qua các cánh đồng Thượng Lao, Xối Thượng, Xối Tây, Xối Trì để dẫn thủy nhập điền, giúp mùa màng tốt tươi, nghề canh cửi dệt vải phát triển, đời sống nhân dân no đủ trù phú.

Tấm gương kiên trung bất khuất và sức sống di tích lịch sử cấp Quốc gia

Khi nhà Trần suy vong, Hồ Quý Ly lũng đoạn triều chính, Lê Hiến Giản vì muốn bảo vệ ngôi vua nhà Trần đã mưu sát Hồ Quý Ly nhưng không thành và bị xử trảm vào ngày 12 tháng Chạp năm Ất Sửu (1385). Nhà vua thương tiếc đưa thi hài ông về an táng tại Thượng Lao. Bốn người nữ tỳ vì quá thương xót ông đã nhảy xuống dòng ngòi tự thuẫn, từ đó con ngòi mang tên "Mỹ nữ hàn khê". Một năm sau, ngày 12 tháng Chạp năm Bính Dần (1386), Lê Hiến Tứ khi bị quân Hồ Quý Ly truy bắt cũng đã gieo mình xuống sông Hoàng Long tuẫn tiết để giữ trọn khí tiết trung trinh bất khuất của dòng máu Đức Tiên tổ Tô Hiến Thành.

Sau này, hai ông nhiều lần hiển linh giúp Bình Định vương Lê Lợi đánh tan giặc Minh (năm 1426) và giúp Thái tử nhà Lê (vua Lê Trang Tông) phục hưng vương triều, được phong tặng "Thượng đẳng phúc thần" và bốn chữ "Quan phục linh ứng". Đến năm 2001, Đền Thượng Lao vinh dự được Nhà nước công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia. Nơi đây vẫn còn lưu giữ những địa danh lịch sử như cánh đồng Áng quan, Cồn ngựa, cánh đồng Trại và lăng Bảng nhãn trên gò Mưỡu cổ kính.

Không khí hội tụ ngày khai mạc và tiếng vọng tri ân của hậu thế

Sáng ngày 19/9/2026, khuôn viên Đền Thượng Lao ngợp trong sắc cờ hội rực rỡ, khói hương trầm nghi ngút và tiếng nhạc tế lễ trầm hùng. Lễ hội mừng kỷ niệm ngày hai ông đánh thắng giặc Chiêm Thành (ngày 10/8 âm lịch). Về dự khai mạc có sự hiện diện của đông đủ các cấp chính quyền, đại biểu Giáo xứ, Giáo họ, Phật tử, học sinh cùng nhân dân liên xã. Đặc biệt, lễ hội ghi nhận sự trở về cội nguồn xúc động của đoàn đại biểu Hội đồng họ Tô Việt Nam và Hội đồng họ Tô tỉnh Ninh Bình do cụ Tô Bỉnh (Cố vấn Hội đồng họ Tô Việt Nam) làm trưởng đoàn, cùng ông Tô Văn Yến (Phó Chủ tịch Hội đồng họ Tô Ninh Bình).

Thay mặt Ban Tổ chức, ông Phạm Văn Sinh – Trưởng Tiểu ban Tổ chức lễ hội – đã đọc diễn văn khai mạc Lễ hội truyền thống năm 2026 trong không khí thành kính:

Tiếng trống khai hội Đền Thượng Lao năm 2026 ngân vang lan tỏa qua từng xóm làng, thắp sáng ngọn lửa tri thức, lòng trung nghĩa bất khuất và khát vọng vươn lên của vùng đất Nam Ninh giàu truyền thống văn hiến.

Bài và ảnh : Tô Hồng Long